Zapłata faktury za projekt nie oznacza, że firma nabyła do niego prawa autorskie. Faktura dokumentuje rozliczenie, ale nie zastępuje umowy przenoszącej autorskie prawa majątkowe. W relacji z freelancerem lub agencją brak właściwej umowy może ograniczyć możliwość modyfikowania, rozwijania, odsprzedawania albo licencjonowania utworu.
Jak forma współpracy wpływa na nabycie praw?
Podstawowe znaczenie ma to, kto stworzył utwór i na jakiej podstawie współpracował z firmą. Inaczej działa mechanizm utworu pracowniczego, a inaczej umowa z niezależnym wykonawcą. Nie można przenosić zasad dotyczących pracowników na osoby wystawiające faktury w ramach B2B.
| Forma współpracy | Podstawa prawna | Moment przejścia praw | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Umowa o pracę | Art. 12 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych | Z chwilą przyjęcia utworu | Utwór musi powstać w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Zakres praw zależy od celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. |
| Umowa o pracę przy programie komputerowym | Art. 74 ust. 3 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych | Z chwilą stworzenia programu | Dotyczy programu stworzonego przez pracownika w ramach obowiązków pracowniczych. Nie stosuje się automatycznie do zewnętrznego programisty. |
| B2B, umowa o dzieło lub zlecenie | Zasady ogólne, w szczególności art. 41 i 53 ustawy | Zgodnie z ważną umową przenoszącą prawa | Potrzebna jest forma pisemna pod rygorem nieważności oraz wskazanie pól eksploatacji. |
W przypadku pracownika art. 12 nie obejmuje wszystkiego, co powstało w czasie zatrudnienia. Utwór musi być związany z obowiązkami wynikającymi ze stosunku pracy. Samo użycie firmowego sprzętu, wykonanie pracy w biurze albo stworzenie dzieła w godzinach pracy nie przesądza jeszcze o przejściu praw.
Przy standardowym utworze pracowniczym pracodawca nabywa prawa z chwilą przyjęcia utworu. Przyjęcie może nastąpić wprost, na przykład przez wiadomość e-mail, albo w sposób dorozumiany, gdy firma zaczyna korzystać z rezultatu. Jeżeli pracodawca nie zawiadomi pracownika w ciągu sześciu miesięcy od dostarczenia utworu o jego nieprzyjęciu lub konieczności wprowadzenia zmian, co do zasady uznaje się, że utwór został przyjęty bez zastrzeżeń.
Inaczej uregulowano programy komputerowe. Jeżeli pracownik stworzył program w ramach obowiązków pracowniczych, majątkowe prawa autorskie przechodzą na pracodawcę z chwilą stworzenia, chyba że umowa stanowi inaczej. Ta szczególna zasada dotyczy stosunku pracy, a nie samego faktu wykonywania zadań dla firmy.
Co musi zawierać umowa z freelancerem lub agencją?
Współpraca B2B, umowa o dzieło i umowa zlecenia nie dają firmie ochrony przewidzianej dla pracodawcy w art. 12. Jeżeli przedsiębiorca chce nabyć autorskie prawa majątkowe, powinien zawrzeć z wykonawcą umowę przenoszącą prawa. Umowa taka wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności, zgodnie z art. 53 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
Podpisanie dokumentu nie wystarczy, jeżeli jego treść jest ogólna. Zgodnie z art. 41 ust. 2 pola eksploatacji powinny być wyraźnie wymienione. Są to konkretne sposoby korzystania z utworu, na przykład utrwalanie i zwielokrotnianie, publikowanie w internecie, wykorzystanie w materiałach reklamowych, wprowadzanie do obrotu albo udostępnianie partnerom handlowym.
W umowie z wykonawcą powinny znaleźć się co najmniej następujące elementy:
- Przedmiot umowy – opis utworu, jego wersji, formatów i dokumentacji, które mają zostać przekazane.
- Pola eksploatacji – sposoby korzystania z utworu odpowiadające planom biznesowym firmy.
- Moment i zakres przeniesienia praw – w tym informacja, czy prawa obejmują całość utworu oraz jego części.
- Wynagrodzenie – wskazanie, czy obejmuje przeniesienie praw na wszystkich wymienionych polach eksploatacji.
- Prawo do modyfikacji i wykonywania praw zależnych – jeżeli firma ma rozwijać, przerabiać lub zlecać dalsze opracowanie utworu.
- Odpowiedzialność wykonawcy – w tym zapewnienie, że wykonawca posiada prawa do elementów dostarczonych przez podwykonawców.
Ogólne sformułowanie, że firma nabywa „wszelkie prawa” albo „pełnię praw do projektu”, może nie zabezpieczyć przedsiębiorcy. Jeżeli umowa nie określa pól eksploatacji, nie wiadomo, w jakim zakresie doszło do przeniesienia praw. Z kolei gdy strony nie postanowią wyraźnie o przeniesieniu praw, art. 65 ustawy przewiduje domniemanie udzielenia licencji, a nie nabycia własności praw majątkowych. Jej zakres może być węższy niż potrzeby firmy.
Prawa majątkowe a prawa osobiste
Autorskie prawa majątkowe pozwalają korzystać z utworu i rozporządzać nim w określonym zakresie. Można je przenieść na inną osobę albo udzielić licencji. Inaczej działają autorskie prawa osobiste, które chronią więź twórcy z utworem, między innymi autorstwo oraz integralność treści i formy. Co do zasady są niezbywalne.
Dlatego nabycie praw majątkowych nie oznacza pełnej swobody w każdym działaniu. Umowa powinna określać sposób oznaczania autorstwa, możliwość korzystania z utworu bez podpisu twórcy oraz zasady akceptacji zmian. Nie chodzi o przeniesienie praw osobistych, lecz o uregulowanie ich wykonywania w granicach dopuszczalnych przez prawo.
Dlaczego prawa zależne trzeba uregulować osobno?
Prawa zależne dotyczą opracowania cudzego utworu. Obejmują sytuacje, w których firma chce przerobić projekt, stworzyć jego nową wersję, połączyć go z innym dziełem albo zlecić modyfikację kolejnemu wykonawcy. Zgodnie z art. 2 ustawy samo stworzenie opracowania nie zawsze wymaga zgody twórcy, ale korzystanie z niego i rozporządzanie nim co do zasady już tak.
Nabycie autorskich praw majątkowych nie oznacza automatycznie nabycia prawa do wykonywania praw zależnych. Wynika to także z art. 46 ustawy, zgodnie z którym twórca zachowuje wyłączne prawo zezwalania na wykonywanie zależnego prawa autorskiego, nawet gdy umowa przewiduje przeniesienie całości autorskich praw majątkowych, chyba że umowa stanowi inaczej.
Ma to znaczenie przy projektach graficznych, identyfikacji wizualnej, dokumentacji technicznej i oprogramowaniu. Firma może mieć prawo do korzystania z pierwotnej wersji utworu, ale nie mieć jasno uregulowanej możliwości jego swobodnego rozwijania. W umowie należy więc wyraźnie przewidzieć zgodę na wykonywanie praw zależnych oraz na udzielanie dalszych zezwoleń, jeżeli firma będzie współpracować z kolejnymi wykonawcami.
Jak przeprowadzić audyt praw autorskich w firmie?
Audyt IP powinien objąć przede wszystkim aktywa, bez których przedsiębiorstwo nie może sprawnie działać. Szczególnej uwagi wymagają systemy informatyczne, kod źródłowy, dokumentacja produktu, projekty graficzne i materiały marketingowe. Przy większych projektach IT warto sprawdzić nie tylko prawa do programu, lecz także dostęp do kodu źródłowego, dokumentacji i elementów dostarczonych przez podwykonawców.
Porządkowanie dokumentacji można przeprowadzić w następującej kolejności:
- Sporządź inwentaryzację projektów i wskaż, kto faktycznie je stworzył.
- Przyporządkuj każdemu projektowi umowę, zamówienie, protokół odbioru i dowód przekazania plików.
- Sprawdź, czy twórcą był pracownik, freelancer, agencja czy podwykonawca agencji.
- Zweryfikuj pola eksploatacji, formę dokumentu, moment przejścia praw oraz postanowienia o prawach zależnych.
- Uzupełnij braki przed sprzedażą firmy, pozyskaniem inwestora albo zmianą kluczowego dostawcy.
Przed podpisaniem nowej umowy z wykonawcą sprawdź następujące punkty:
- Czy umowa została zawarta na piśmie przez osoby uprawnione do reprezentacji?
- Czy wymienia konkretne pola eksploatacji związane z planowanym wykorzystaniem utworu?
- Czy obejmuje prawo do modyfikacji, opracowania i korzystania z utworów zależnych?
- Czy określa, że wynagrodzenie obejmuje przeniesienie praw na wskazanych polach?
- Czy wykonawca posiada prawa do materiałów i kodu dostarczonych przez swoich podwykonawców?
W due diligence inwestor nie ocenia wyłącznie tego, czy firma korzysta z danego aktywa. Sprawdza także, czy przedsiębiorstwo ma dokument potwierdzający prawo do takiego korzystania.
Brak dokumentów nie zawsze uniemożliwia transakcję, ale może obniżyć wartość firmy, rozszerzyć zakres zapewnień sprzedającego albo wymusić usunięcie nieprawidłowości przed zamknięciem transakcji. W przypadku dużego systemu IT, wieloletniego projektu badawczo-rozwojowego lub sprzedaży przedsiębiorstwa konsultacja z prawnikiem specjalizującym się w prawie autorskim może ograniczyć ryzyko kosztownego uzupełniania praw po fakcie.
Firma nabywa prawa autorskie nie dlatego, że zapłaciła za rezultat, lecz dlatego, że ma właściwy tytuł prawny do korzystania z niego. Przy pracowniku działa szczególny mechanizm art. 12, natomiast przy freelancerze lub agencji potrzebna jest precyzyjna, pisemna umowa. Pola eksploatacji, prawa zależne i łańcuch praw od podwykonawców powinny być sprawdzone przed rozpoczęciem projektu, a nie dopiero przy sporze lub sprzedaży firmy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W sprawie konkretnej umowy lub audytu własności intelektualnej warto skonsultować się z radcą prawnym albo adwokatem.