Jednoosobowej działalności gospodarczej nie da się „przepisać” na dziecko przez zmianę wpisu w CEIDG. Właściciel przekazuje następcy przedsiębiorstwo, czyli zorganizowany zespół składników majątkowych i praw, a następca prowadzi działalność pod własnym NIP-em i własnym wpisem. Najczęściej stosowanym wariantem jest darowizna przedsiębiorstwa. Przy prawidłowym przygotowaniu może ona nie podlegać VAT, a przekazanie między rodzicem i dzieckiem może korzystać ze zwolnienia z podatku od spadków i darowizn.
Co właściwie można przekazać następcy?
Wpis w CEIDG jest związany z konkretną osobą i nie podlega przeniesieniu. Syn lub córka nie przejmują więc numeru NIP, historii podatkowej ani statusu przedsiębiorcy rodzica. Muszą prowadzić działalność gospodarczą na podstawie własnego wpisu w CEIDG albo wykorzystać już prowadzoną działalność.
Przedmiotem przekazania może być natomiast przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 551 Kodeksu cywilnego. Chodzi o zorganizowany zespół składników materialnych i niematerialnych, który pozwala kontynuować działalność. Im bardziej przekazywany majątek zachowuje organizacyjną całość, tym łatwiej wykazać, że doszło do zbycia przedsiębiorstwa, a nie do przekazania przypadkowego zbioru rzeczy.
Jak przekazać firmę następcy krok po kroku?
Przekazanie warto przeprowadzić w ustalonej kolejności. Pozwala to oddzielić kwestie majątkowe od formalności podatkowych i operacyjnych:
- Przeprowadź audyt majątku i zobowiązań – spisz towary, środki trwałe, samochody, maszyny, rachunki, należności, umowy, kredyty, leasingi, podatki, składki ZUS oraz ewentualne spory.
- Ustal zakres przekazania – zdecyduj, czy następca otrzyma całe przedsiębiorstwo, czy jedynie wyodrębnioną część pozwalającą na samodzielne prowadzenie określonej działalności.
- Załóż lub zaktualizuj działalność następcy – trzeba ustalić kody PKD, adresy, rachunek bankowy, formę opodatkowania, status VAT, zgłoszenia do ZUS oraz wymogi branżowe.
- Wybierz formę czynności – przy przekazaniu rodzinnym najczęściej analizuje się darowiznę, ale czasem właściwsza będzie sprzedaż, aport albo zmiana struktury na spółkę.
- Sporządź umowę i protokół przekazania – dokumenty powinny dokładnie wskazywać składniki przedsiębiorstwa, datę przejęcia, stan majątku i zakres odpowiedzialności stron.
- Uzyskaj wymagane zgody – dotyczy to między innymi wynajmującego, banku, leasingodawcy, kontrahentów oraz organów wydających koncesje i zezwolenia.
- Wykonaj formalności podatkowe i ubezpieczeniowe – następca dokonuje własnych zgłoszeń, a dotychczasowy właściciel zamyka lub aktualizuje swoje ewidencje, rozliczenia VAT, kasę fiskalną, remanenty i dokumentację.
- Przekaż faktyczne prowadzenie biznesu – ustal dostęp do rachunków, systemów, dokumentacji, domen, numerów telefonów, baz klientów i innych narzędzi niezbędnych do działania firmy.
Datę podpisania umowy trzeba skoordynować z faktycznym przejęciem działalności. Ma to znaczenie dla wystawiania faktur, ewidencji sprzedaży, odpowiedzialności za pracowników, rozliczeń VAT oraz kontroli nad majątkiem.
Darowizna przedsiębiorstwa – co powinna obejmować?
Art. 551 Kodeksu cywilnego wymienia przykładowe składniki przedsiębiorstwa. Nie oznacza to, że każda firma musi zawierać wszystkie elementy wskazane w przepisie. Umowa powinna jednak możliwie dokładnie opisywać to, co rzeczywiście pozwala kontynuować konkretną działalność.
Do protokołu przekazania lub załącznika do umowy warto wpisać w szczególności:
- towary, materiały, produkty i zapasy wraz z ilością oraz stanem na dzień przekazania
- maszyny, urządzenia, wyposażenie, samochody i inne środki trwałe z numerami identyfikacyjnymi
- prawa do lokalu, magazynu, biura lub innych miejsc używanych w działalności
- prawa z umów, należności, rachunki, domeny, numery telefonów i firmowe konta internetowe
- bazę klientów, dokumentację, księgi, procedury, oznaczenia handlowe i tajemnice przedsiębiorstwa
- koncesje, licencje, zezwolenia oraz informacje o tym, które z nich wymagają ponownego uzyskania
Wykaz powinien wskazywać także składniki, które pozostają u darczyńcy. Unika się wtedy sporu, czy przekazano cały biznes, czy tylko jego część. Protokół pomaga również księgowemu ustalić sposób ujęcia towarów, środków trwałych i dokumentacji u następcy.
Jaka forma umowy jest wymagana?
Zbycie przedsiębiorstwa, w tym jego darowizna, wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Zwykła umowa podpisana między członkami rodziny może więc nie wystarczyć.
Jeżeli w skład przedsiębiorstwa wchodzi nieruchomość, na przykład lokal, magazyn, działka albo udział w nieruchomości, konieczny jest akt notarialny. Dotyczy to także praw, dla których przepisy wymagają szczególnej formy. Przed przygotowaniem dokumentów trzeba zatem ustalić, czy firma nie korzysta z nieruchomości należącej do właściciela albo z majątku objętego zabezpieczeniem hipotecznym.
Podatki przy darowiźnie firmy
Darowizna całego przedsiębiorstwa albo zorganizowanej części przedsiębiorstwa co do zasady nie podlega VAT na podstawie art. 6 pkt 1 ustawy o VAT. Przepisy o VAT nie mają zastosowania do transakcji zbycia przedsiębiorstwa, a pojęcie zbycia obejmuje także darowiznę.
Warunkiem jest jednak rzeczywisty zakres przekazania. Jeżeli rodzic przekaże wyłącznie samochód, wybrane urządzenia albo część towarów, czynność może zostać oceniona jako przekazanie pojedynczych składników. W takim przypadku skutki VAT będą inne niż przy darowiźnie całego, zorganizowanego przedsiębiorstwa.
Po stronie darczyńcy darowizna nie jest sprzedażą firmy, więc sama czynność nie tworzy przychodu do opodatkowania PIT na takich zasadach jak odpłatne zbycie. Nadal trzeba jednak zamknąć lub uporządkować własne ewidencje, rozliczyć okres prowadzenia działalności, sprawdzić remanent, kasę fiskalną, JPK, VAT i składki ZUS.
SD-Z2 i zwolnienie dla dziecka
Dziecko należy do tak zwanej grupy zerowej. Na podstawie art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn darowizna od rodzica może korzystać z pełnego zwolnienia, jeśli zostaną spełnione warunki ustawowe.
Przy darowiźnie dokonanej bez aktu notarialnego obdarowany powinien co do zasady złożyć formularz SD-Z2 w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego. Przy darowiźnie dokonanej w formie aktu notarialnego zgłoszenie zwykle przekazuje urządowi notariusz, ale sposób rozliczenia trzeba potwierdzić przed podpisaniem dokumentu. Ustawowy limit zwalniający z obowiązku zgłoszenia może mieć znaczenie przy drobnych darowiznach, lecz przy przekazaniu całego przedsiębiorstwa zazwyczaj nie rozwiązuje problemu.
Jeżeli razem z przedsiębiorstwem przekazywane są pieniądze, należy zadbać o dowód ich otrzymania w formie akceptowanej dla zwolnienia, na przykład przelewu na rachunek bankowy lub przekazu pocztowego.
Brak SD-Z2 w terminie może pozbawić dziecko zwolnienia. Jeżeli darowizna zostanie ujawniona dopiero podczas kontroli lub postępowania, a podatek nie został zapłacony, może mieć zastosowanie sankcyjna stawka 20%. Termin trzeba więc pilnować niezależnie od tego, że darowizna pochodzi od rodzica.
Darowizna, sprzedaż czy fundacja rodzinna?
Darowizna jest często najprostsza przy przekazaniu rodzinnej JDG, ale nie odpowiada każdej sytuacji. Wybór zależy od zadłużenia, wartości majątku, liczby następców, planów właściciela oraz tego, czy biznes ma pozostać jednoosobową działalnością.
| Metoda | Główne zalety | Główne wady | Zastosowanie |
| Darowizna przedsiębiorstwa | Niska złożoność, możliwość zwolnienia w podatku od spadków i darowizn, brak VAT przy przekazaniu przedsiębiorstwa | Ryzyko odpowiedzialności za długi, konieczność sprawdzenia umów i zgód | Rodzinna JDG przekazywana jednemu następcy |
| Sprzedaż przedsiębiorstwa | Możliwość ustalenia ceny, rozłożenia płatności i rozliczenia wartości biznesu | Finansowanie ceny, możliwe obciążenia podatkowe i większa liczba rozliczeń | Przekazanie odpłatne albo sytuacja, w której darowizna nie odpowiada celom stron |
| Fundacja rodzinna | Porządkowanie majątku rodzinnego, możliwość ustalenia zasad świadczeń i zarządzania | Większe koszty oraz formalności, potrzeba osobnej analizy podatkowej i organizacyjnej | Większe biznesy, wiele aktywów lub kilku beneficjentów |
Jeżeli firma działa już jako spółka kapitałowa, przekazuje się zwykle udziały, a nie wpis w CEIDG. Przedsiębiorca prowadzący JDG może też rozważyć przekształcenie albo wniesienie biznesu do spółki, lecz są to odrębne procesy, których nie należy utożsamiać z prostą darowizną przedsiębiorstwa.
Checklista ryzyk przed podpisaniem umowy
Przed podpisaniem dokumentów następca powinien przeanalizować nie tylko wartość majątku, ale też to, czy przejęty biznes będzie mógł działać następnego dnia. W szczególności trzeba sprawdzić:
- Długi i zaległości – kredyty, leasingi, zobowiązania wobec dostawców, podatki, ZUS, roszczenia klientów i postępowania sądowe.
- Odpowiedzialność nabywcy – zgodnie z art. 554 Kodeksu cywilnego nabywca przedsiębiorstwa może odpowiadać solidarnie ze zbywcą za zobowiązania związane z jego prowadzeniem, z ograniczeniem do wartości nabytego przedsiębiorstwa.
- Leasingi i kredyty – umowa może zabraniać przeniesienia praw bez zgody banku lub leasingodawcy.
- Najem i nieruchomości – przejęcie przedsiębiorstwa nie musi automatycznie zmienić najemcy. Potrzebna może być zgoda właściciela lokalu albo nowa umowa.
- Pracownicy – przy przejściu zakładu pracy lub jego części może mieć zastosowanie art. 231 Kodeksu pracy. Następca staje się wtedy z mocy prawa stroną dotychczasowych stosunków pracy, a pracowników trzeba poinformować o zmianie.
- Koncesje i zezwolenia – uprawnienia branżowe mogą być związane z konkretnym przedsiębiorcą i nie przechodzić automatycznie na następcę.
- Umowy operacyjne – trzeba sprawdzić dostawców, operatorów płatności, kurierów, księgowość, media, abonamenty, domeny i oprogramowanie.
- Rozliczenia kończącego działalność – właściciel powinien ustalić sposób rozliczenia VAT, kasy fiskalnej, remanentu, JPK, dokumentacji i składek ZUS.
Przy dużym zadłużeniu, nieruchomościach, wielu pracownikach, działalności regulowanej albo sporach z kontrahentami projekt umowy warto przygotować z prawnikiem i doradcą podatkowym. Szczególnej analizy wymaga też sytuacja, w której właściciel chce przekazać firmę etapami albo zachować część majątku dla siebie.
Najbezpieczniejszy model dla typowej rodzinnej JDG to przekazanie całego, dokładnie opisanego przedsiębiorstwa, własny wpis następcy, prawidłowa forma umowy, terminowe SD-Z2 oraz wcześniejsze sprawdzenie długów, pracowników, umów i zezwoleń. Sam podpis nie zapewni ciągłości biznesu, jeśli następca nie będzie miał prawa korzystać z lokalu, sprzętu, kontraktów i uprawnień potrzebnych do pracy.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej, podatkowej ani księgowej. Przepisy i praktyka organów mogą się zmieniać, dlatego przed przekazaniem przedsiębiorstwa warto skonsultować dokumenty ze specjalistą.


