Czym jest zarząd sukcesyjny i jak działa w praktyce?

Podpisane dokumenty na biurku

Zarząd sukcesyjny to tymczasowy mechanizm, który pozwala kontynuować działalność jednoosobowej firmy po śmierci przedsiębiorcy. Dzięki niemu przedsiębiorstwo w spadku może zachować ciągłość umów, zatrudnienia, rozliczeń, rachunków bankowych i numeru NIP, zanim spadkobiercy zdecydują o dalszych losach firmy.

Czym jest zarząd sukcesyjny?

Zarząd sukcesyjny służy zabezpieczeniu działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę wpisaną do CEIDG. Po śmierci właściciela firma nie działa już w jego imieniu, ale może funkcjonować jako przedsiębiorstwo w spadku. Zarządca sukcesyjny prowadzi wtedy bieżące sprawy firmy, wykonuje prawa i obowiązki pracodawcy oraz reprezentuje przedsiębiorstwo w relacjach z kontrahentami i urzędami.

Instytucję reguluje ustawa z 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw. Zarząd nie jest rozwiązaniem stałym. Ma dać następcom czas na przeprowadzenie spraw spadkowych, podjęcie decyzji o kontynuowaniu działalności, sprzedaży przedsiębiorstwa albo jego zamknięciu.

Dlaczego warto ustanowić zarządcę?

Wyznaczenie zarządcy za życia przedsiębiorcy ogranicza ryzyko nagłego paraliżu firmy. Najważniejsze korzyści to:

  • Zachowanie numeru NIP – NIP przedsiębiorcy może być wykorzystywany przez przedsiębiorstwo w spadku do czasu wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego.
  • Kontynuowanie kontraktów i bieżących zamówień bez oczekiwania na zakończenie postępowania spadkowego.
  • Utrzymanie umów o pracę i przejęcie przez zarządcę obowiązków pracodawcy.
  • Dostęp do rachunków bankowych i możliwość regulowania zobowiązań firmy.
  • Kontynuowanie rozliczeń podatkowych oraz wykonywanie obowiązków wobec ZUS.
  • Zachowanie czasu na uporządkowanie koncesji, zezwoleń, licencji i innych decyzji związanych z działalnością.

Jak ustanowić zarządcę sukcesyjnego?

Przedsiębiorca może ustanowić zarządcę jeszcze za życia. Jeżeli tego nie zrobi, w określonych warunkach mogą powołać go osoby uprawnione po jego śmierci. Te ścieżki różnią się formą, terminem i zakresem formalności.

Kryterium Za życia przedsiębiorcy Po śmierci przedsiębiorcy
Forma Pisemne oświadczenie przedsiębiorcy i pisemna zgoda zarządcy Akt notarialny i zgoda uprawnionych osób
Zgłoszenie Przedsiębiorca zgłasza zarządcę do CEIDG Notariusz przekazuje informację do CEIDG
Termin Brak ustawowego terminu, najlepiej zrobić to przed rozpoczęciem działalności lub odpowiednio wcześniej Co do zasady w ciągu 2 miesięcy od śmierci przedsiębiorcy
Koszt Zgłoszenie do CEIDG jest bezpłatne Dochodzi koszt czynności notarialnych

Powołanie zarządcy za życia przedsiębiorcy

Najprostsza procedura obejmuje trzy czynności:

  1. Złóż pisemne oświadczenie o powołaniu konkretnej osoby na zarządcę sukcesyjnego albo zastrzeż, że po twojej śmierci funkcję obejmie wskazany prokurent.
  2. Uzyskaj pisemną zgodę tej osoby na pełnienie funkcji.
  3. Zgłoś zarządcę do CEIDG, online albo w formie papierowej.

Zgłoszenie można wykonać przez wniosek o zmianę danych we wpisie CEIDG. Nie trzeba dołączać oświadczenia o powołaniu i zgody zarządcy, jeżeli we wniosku złożysz oświadczenie, że dokumenty zostały sporządzone. Warto sprawdzić aktualną procedurę na Biznes.gov.pl, ponieważ sposób obsługi wniosków może się zmieniać.

Przedsiębiorca może wskazać także jednego zarządcę rezerwowego. Zostanie on powołany, jeśli pierwszy zarządca umrze, zrezygnuje, utraci zdolność do czynności prawnych albo nie będzie mógł pełnić funkcji z innej przyczyny przewidzianej w ustawie.

Powołanie zarządcy po śmierci przedsiębiorcy

Jeżeli zarządca nie został wpisany do CEIDG za życia przedsiębiorcy, po jego śmierci mogą go powołać między innymi małżonek mający udział w przedsiębiorstwie w spadku, spadkobierca ustawowy lub testamentowy, który przyjął spadek, oraz zapisobierca windykacyjny mający udział w przedsiębiorstwie.

Powołanie musi nastąpić w ciągu 2 miesięcy od dnia śmierci przedsiębiorcy i wymaga aktu notarialnego. Potrzebna jest także zgoda osób, którym łącznie przysługuje więcej niż 85/100 udziału w przedsiębiorstwie w spadku. To oznacza, że wcześniej trzeba ustalić krąg osób uprawnionych i ich udziały. Notariusz zgłasza powołanie do CEIDG.

Kto może zostać zarządcą?

Funkcję może pełnić osoba fizyczna, która ma pełną zdolność do czynności prawnych. Nie musi prowadzić własnej firmy, mieć wykształcenia prawniczego ani być członkiem rodziny przedsiębiorcy. Może to być na przykład menedżer, prokurent, współpracownik albo jeden ze spadkobierców.

Zarządcą nie może zostać osoba prawna, na przykład spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ani osoba objęta prawomocnym zakazem prowadzenia działalności gospodarczej lub zarządzania majątkiem w zakresie wskazanym w ustawie.

Co może zarządca sukcesyjny?

Zarządca działa we własnym imieniu, ale na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Samodzielnie wykonuje czynności zwykłego zarządu, czyli działania potrzebne do bieżącego funkcjonowania firmy. W szczególności może:

  • zawierać i wykonywać umowy związane z działalnością przedsiębiorstwa,
  • regulować zobowiązania, przyjmować należności i prowadzić rozliczenia,
  • wykonywać prawa i obowiązki pracodawcy,
  • korzystać z firmowego rachunku bankowego,
  • reprezentować przedsiębiorstwo w postępowaniach sądowych, administracyjnych i podatkowych,
  • wykonywać decyzje administracyjne dotyczące koncesji, licencji i zezwoleń, z uwzględnieniem dodatkowych wymogów.

Czynność przekraczająca zwykły zarząd wymaga zgody właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Jeżeli nie można jej uzyskać, zarządca może w określonych sytuacjach zwrócić się do sądu. Sąd opiekuńczy może także ograniczyć uprawnienia zarządcy, jeżeli jest to potrzebne do ochrony majątku małoletniego spadkobiercy.

Po objęciu funkcji zarządca powinien sporządzić i złożyć przed notariuszem wykaz inwentarza przedsiębiorstwa w spadku. Dokument obejmuje składniki majątku oraz długi związane z działalnością, według stanu z chwili śmierci przedsiębiorcy.

Zarządca nie odpowiada co do zasady własnym majątkiem za zobowiązania zaciągnięte na rachunek właścicieli przedsiębiorstwa w spadku. Odpowiada jednak za szkodę wyrządzoną wskutek nienależytego wykonywania obowiązków. Właściciele przedsiębiorstwa w spadku odpowiadają solidarnie za zobowiązania związane z jego prowadzeniem.

Co dzieje się z pracownikami i kontrahentami?

Ustanowienie zarządu pozwala zachować ciągłość operacyjną firmy. Zarządca przejmuje obowiązki pracodawcy, kontaktuje się z kontrahentami, opłaca należności i realizuje umowy podpisane przez zmarłego przedsiębiorcę.

Umowy cywilnoprawne nie wygasają automatycznie tylko dlatego, że przedsiębiorca zmarł. Jeżeli zarządca nie został ustanowiony od razu, w okresie przejściowym strony mogą powstrzymać się od wykonywania świadczeń, a terminy wykonania obowiązków mogą zostać zawieszone na zasadach przewidzianych w ustawie.

Brak zarządcy może zagrozić zatrudnieniu. Jeżeli po śmierci przedsiębiorcy nie ustanowiono zarządu sukcesyjnego, umowy o pracę co do zasady wygasają po upływie 30 dni od dnia śmierci, chyba że wcześniej zawarto z pracownikami pisemne porozumienia o kontynuowaniu zatrudnienia.

Gdy zarząd sukcesyjny został ustanowiony, umowy o pracę trwają do wygaśnięcia zarządu albo do przejęcia pracownika przez nowego pracodawcę na zasadach określonych w Kodeksie pracy. Umowa może oczywiście zakończyć się wcześniej, jeżeli upłynie okres, na który ją zawarto, albo wystąpi inna ustawowa przyczyna.

Podobna zasada dotyczy rachunków bankowych związanych z działalnością. Bank lub SKOK nie zamyka ich automatycznie z chwilą śmierci przedsiębiorcy, a zarządca może korzystać z rachunków zgodnie z zakresem swoich kompetencji. NIP przechodzi na przedsiębiorstwo w spadku i może być używany do czasu wygaśnięcia zarządu, przy zachowaniu wymogów podatkowych.

W przypadku koncesji, zezwoleń i licencji trzeba sprawdzić szczegółowe warunki określone dla danej działalności. Sam zarząd sukcesyjny nie zawsze wystarcza. W wielu przypadkach zarządca musi złożyć wniosek do właściwego organu, aby potwierdzić możliwość dalszego wykonywania decyzji.

Kiedy wygasa zarząd sukcesyjny?

Zarząd sukcesyjny ma charakter przejściowy. Co do zasady wygasa po upływie 2 lat od dnia śmierci przedsiębiorcy. Sąd może, z ważnych powodów, przedłużyć ten okres, jednak łącznie nie może on trwać dłużej niż 5 lat od śmierci przedsiębiorcy.

Sytuacja Termin lub przesłanka
Standardowy maksymalny czas zarządu 2 lata od dnia śmierci przedsiębiorcy
Przedłużenie przez sąd Z ważnych powodów, maksymalnie do 5 lat od dnia śmierci
Brak przyjęcia spadku lub zapisu Wygaśnięcie po upływie 2 miesięcy, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie
Nabycie całego przedsiębiorstwa przez jedną osobę Z chwilą skutecznego potwierdzenia nabycia przedsiębiorstwa
Wykreślenie zarządcy z CEIDG Po upływie miesiąca, jeśli nie powołano w tym czasie kolejnego zarządcy
Ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy Z dniem ogłoszenia upadłości
Dział spadku obejmujący przedsiębiorstwo Z dniem dokonania działu spadku

Zarząd może zakończyć się także wcześniej wskutek śmierci zarządcy, jego rezygnacji, odwołania albo utraty pełnej zdolności do czynności prawnych. Po wygaśnięciu zarządu przedsiębiorstwo powinno zostać przekazane jego właścicielom, a na ich żądanie zarządca sporządza sprawozdanie z prowadzenia firmy.

Ustanowienie zarządcy sukcesyjnego za życia przedsiębiorcy nie zastępuje docelowego planu sukcesji. Daje jednak czas na uporządkowanie własności, przeprowadzenie postępowania spadkowego i wybór trwałego modelu prowadzenia firmy. Przy skomplikowanym majątku, wielu spadkobiercach lub działalności regulowanej warto wcześniej skonsultować plan z notariuszem albo prawnikiem.


Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej. W konkretnej sprawie należy zweryfikować aktualne przepisy oraz procedury w CEIDG i skonsultować sytuację z prawnikiem lub notariuszem.

Redakcja biznestube.pl

Biznestube.pl to portal dla przedsiębiorców i osób, które dopiero planują własny biznes. Piszemy o tym, z czym na co dzień mierzy się każdy, kto prowadzi firmę: zakładaniu działalności, finansach i podatkach, marketingu, sprzedaży, zarządzaniu zespołem, kadrach oraz prawie w biznesie.

Wszystkie wpisy tego autora