Zatrudnienie pierwszego pracownika oznacza, że przedsiębiorca staje się pracodawcą i przejmuje odpowiedzialność za umowę, bezpieczeństwo, dokumentację, wynagrodzenie oraz rozliczenia publicznoprawne. Proces trzeba przeprowadzić w określonej kolejności: najpierw ustalić właściwą podstawę współpracy, następnie podpisać dokumenty, wykonać badania i szkolenie BHP, a po rozpoczęciu pracy dopełnić obowiązków wobec ZUS i urzędu skarbowego. Pracownika nie wolno dopuścić do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego i wymaganego szkolenia BHP.
Umowa o pracę czy umowa cywilnoprawna?
Punktem wyjścia nie jest nazwa dokumentu, lecz rzeczywisty sposób wykonywania zadań. Zgodnie z Kodeksem pracy stosunek pracy występuje wtedy, gdy osoba wykonuje pracę osobiście, za wynagrodzeniem, na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym.
Jeżeli współpraca ma takie cechy, należy zawrzeć umowę o pracę. Nie można zastąpić jej umową zlecenia lub umową o dzieło tylko po to, aby ograniczyć obowiązki pracodawcy. Umowa cywilnoprawna może być właściwa przy samodzielnej usłudze albo konkretnym rezultacie, ale nie służy do ukrywania stosunku pracy.
| Cecha | Umowa o pracę | Umowa zlecenia lub o dzieło |
|---|---|---|
| Podporządkowanie | Praca pod kierownictwem, w ustalonym miejscu i czasie | Zwykle większa samodzielność wykonawcy |
| Badania i BHP | Badania wstępne i szkolenie BHP przed dopuszczeniem do pracy, z wyjątkami określonymi w przepisach | Zakres obowiązków zależy od rodzaju umowy i warunków wykonywania czynności |
| Urlop | Prawo do urlopu wypoczynkowego i innych uprawnień pracowniczych | Brak urlopu pracowniczego z samego faktu zawarcia umowy cywilnoprawnej |
| ZUS | Co do zasady obowiązkowe ubezpieczenia społeczne i zdrowotne | Zakres zależy między innymi od statusu wykonawcy i zbiegu tytułów ubezpieczeń |
| Ochrona | Pełna ochrona wynikająca z Kodeksu pracy | Ochrona wynika przede wszystkim z Kodeksu cywilnego i treści kontraktu |
Przy wyborze rodzaju umowy o pracę można rozważyć umowę na okres próbny, czas określony albo czas nieokreślony. Każda z nich ma własne zasady i limity. Rodzaj umowy powinien odpowiadać celowi współpracy, a nie służyć obchodzeniu przepisów.
Jak zatrudnić pierwszego pracownika krok po kroku?
Chronologia ma znaczenie, ponieważ część obowiązków trzeba wykonać jeszcze przed pierwszym dniem pracy. Najbezpieczniejszy przebieg wygląda następująco:
- Przygotuj rekrutację – określ stanowisko, zakres zadań, miejsce pracy, wymiar etatu i kryteria wyboru. Ogłoszenie oraz nazwa stanowiska powinny być neutralne pod względem płci. Kandydatowi trzeba przekazać informację o początkowym wynagrodzeniu albo jego przedziale, z odpowiednim wyprzedzeniem przed zatrudnieniem.
- Ustal podstawę zatrudnienia – oceń, czy sposób wykonywania pracy będzie miał cechy stosunku pracy. Następnie wybierz rodzaj umowy i ustal dzień rozpoczęcia pracy.
- Zbierz niezbędne dane – możesz żądać tylko informacji potrzebnych do zatrudnienia, wykonania obowiązku prawnego albo ustalenia uprawnień pracownika. Nie pytaj o wynagrodzenie otrzymywane u obecnego lub poprzedniego pracodawcy.
- Przygotuj i podpisz umowę – dokument powinien wskazywać strony, rodzaj umowy, rodzaj pracy, miejsce lub miejsca pracy, wynagrodzenie i jego składniki, wymiar etatu oraz dzień rozpoczęcia pracy.
- Wystaw skierowanie na badania – opisz stanowisko i warunki pracy, w tym występujące czynniki szkodliwe, uciążliwe lub niebezpieczne. Koszt badań ponosi pracodawca.
- Przygotuj stanowisko i ocenę ryzyka – pracownik musi znać zagrożenia związane z pracą oraz środki ochrony. Przygotuj też instrukcje, zasady ewakuacji i sposób udzielania pierwszej pomocy.
- Przeprowadź szkolenie BHP – szkolenie wstępne obejmuje instruktaż ogólny oraz, gdy wymagają tego stanowisko i zagrożenia, instruktaż stanowiskowy. Szkolenie odbywa się w czasie pracy i na koszt pracodawcy.
- Dopuść pracownika do pracy dopiero po skompletowaniu dokumentów – sprawdź orzeczenie lekarskie, kartę szkolenia BHP, potwierdzenie zapoznania z ryzykiem oraz przygotowanie stanowiska.
- Załóż akta i ewidencje – od początku zatrudnienia prowadź akta osobowe, ewidencję czasu pracy oraz dokumentację płacową.
- Zgłoś pracownika do ZUS – przy umowie o pracę zasadniczo stosuje się formularz ZUS ZUA. Termin wynosi co do zasady 7 dni od powstania obowiązku ubezpieczenia.
Co musi zawierać umowa o pracę?
Umowa powinna być zawarta na piśmie. Jeżeli nie została zawarta w tej formie, przed dopuszczeniem do pracy trzeba pisemnie potwierdzić ustalenia dotyczące stron, rodzaju umowy i jej warunków.
W dokumencie powinny znaleźć się:
- strony umowy – dane pracodawcy i pracownika
- rodzaj pracy – na przykład stanowisko lub funkcja
- miejsce pracy – jedno miejsce albo kilka lokalizacji zgodnych z rzeczywistą organizacją pracy
- wynagrodzenie – wysokość oraz składniki wynagrodzenia
- wymiar czasu pracy – na przykład pełny lub część etatu
- dzień rozpoczęcia pracy – nie musi być taki sam jak dzień podpisania umowy
Badania lekarskie i BHP przed pierwszym dniem pracy
Osoba przyjmowana do pracy podlega wstępnym badaniom medycyny pracy. Pracodawca kieruje ją do lekarza na podstawie skierowania opisującego stanowisko i warunki pracy. Do pracy można dopuścić wyłącznie osobę, która ma aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku.
Przepisy przewidują wyjątki, między innymi przy ponownym zatrudnieniu przez tego samego pracodawcę na tym samym stanowisku w ciągu 30 dni. Przy zmianie pracodawcy wykorzystanie wcześniejszego orzeczenia wymaga porównania warunków pracy i dokumentów, a wyjątek nie dotyczy prac szczególnie niebezpiecznych.
Szkolenie BHP musi być dopasowane do stanowiska. Instruktaż ogólny odbywa każdy nowo zatrudniony pracownik, natomiast instruktaż stanowiskowy zależy od rodzaju pracy i występujących zagrożeń. Odbycie szkolenia dokumentuje się kartą szkolenia wstępnego, którą przechowuje się w aktach osobowych.
Ostrzeżenie: nigdy nie dopuszczaj pracownika do pracy bez aktualnego orzeczenia lekarskiego i wymaganego szkolenia BHP. Naruszenie przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy może skutkować grzywną od 1000 zł do 30 000 zł. Problem może ujawnić się także przy kontroli, wypadku albo sporze z pracownikiem.
Jakie informacje przekazać pracownikowi po zatrudnieniu?
Umowa o pracę nie zastępuje informacji o warunkach zatrudnienia. Pracodawca przekazuje ją papierowo albo elektronicznie, co do zasady w ciągu 7 dni od dopuszczenia pracownika do pracy. Dokument obejmuje między innymi normy i wymiar czasu pracy, przerwy, odpoczynki, zasady pracy w godzinach nadliczbowych, urlop, sposób rozwiązania umowy i możliwość odwołania do sądu pracy.
Jeżeli firma nie ma regulaminu pracy, informacja powinna obejmować także termin, miejsce, czas i częstotliwość wypłaty wynagrodzenia, godziny pory nocnej, sposób potwierdzania obecności oraz zasady usprawiedliwiania nieobecności. Zmiany wpływające na treść informacji trzeba aktualizować.
Przy jednym pracowniku nie powstaje automatyczny obowiązek wprowadzenia regulaminu pracy. Co do zasady obowiązek dotyczy pracodawcy zatrudniającego co najmniej 50 osób, a przy zatrudnieniu od 20 do 49 pracowników może powstać na wniosek organizacji związkowej. Brak regulaminu nie zwalnia jednak z ustalenia organizacji pracy i przekazania wymaganych informacji.
Akta osobowe i ewidencja czasu pracy
Pracodawca prowadzi oddzielne akta osobowe dla każdego pracownika. Dokumentację można prowadzić papierowo lub elektronicznie, ale w obu przypadkach trzeba zapewnić jej poufność, kompletność, integralność i dostępność.
Podstawowy podział akt wygląda następująco:
- Część A – dokumenty związane z ubieganiem się o zatrudnienie, w tym skierowanie i dokumenty dotyczące badań wstępnych
- Część B – dokumenty związane z nawiązaniem stosunku pracy i jego przebiegiem, między innymi umowa, zakres obowiązków, szkolenie BHP oraz informacja o warunkach zatrudnienia
- Część C – dokumenty dotyczące ustania zatrudnienia, takie jak wypowiedzenie, porozumienie lub świadectwo pracy
- Część D – dokumenty związane z odpowiedzialnością porządkową lub stosowaniem kar, jeżeli takie zdarzenia wystąpią
- Część E – dokumenty związane z kontrolą trzeźwości lub obecności środków działających podobnie do alkoholu, jeżeli pracodawca prowadzi takie działania
Oprócz akt osobowych trzeba prowadzić dodatkową dokumentację, w tym ewidencję czasu pracy, dokumenty urlopowe, dokumentację wynagrodzeń i nieobecności. Sama lista obecności nie zastępuje ewidencji czasu pracy. Ewidencja powinna pozwalać ustalić wynagrodzenie i inne świadczenia, dlatego uwzględnia między innymi godziny pracy, nadgodziny, pracę w nocy, dni wolne oraz nieobecności.
Dokumentację pracowniczą przechowuje się co do zasady przez okres zatrudnienia i 10 lat od końca roku, w którym stosunek pracy ustał. Trzeba również stosować zasadę minimalizacji danych, czyli gromadzić tylko informacje potrzebne do określonego celu.
ZUS, podatki i wypłata wynagrodzenia
Pracownik zatrudniony na umowę o pracę podlega co do zasady ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu, wypadkowemu i zdrowotnemu. Zgłoszenie do ZUS jest osobnym obowiązkiem, niezależnym od podpisania umowy i utworzenia akt.
Najważniejsze terminy po rozpoczęciu zatrudnienia są następujące:
- 7 dni – co do zasady na zgłoszenie pracownika do ubezpieczeń w ZUS
- przed wypłatą – na przygotowanie listy płac z uwzględnieniem czasu pracy, nieobecności i potrąceń
- do 15. dnia miesiąca – typowy termin opłacenia składek ZUS przez płatnika będącego przedsiębiorcą, z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych dla określonych płatników
- do 20. dnia miesiąca – termin wpłaty zaliczki na PIT od wynagrodzeń wypłaconych w poprzednim miesiącu
Wynagrodzenie wypłaca się co najmniej raz w miesiącu, w stałym i ustalonym terminie. Przy wypłacie z dołu pensję za dany miesiąc przekazuje się nie później niż w pierwszych 10 dniach następnego miesiąca, chyba że szczególne przepisy lub ustalenia przewidują wcześniejszy termin.
Pracownik może złożyć formularz PIT-2, zawierający oświadczenia i wnioski wpływające na sposób pobierania zaliczek. Nie jest to jednak dokument, który pracodawca może wymusić. Pracodawca oblicza i pobiera zaliczkę na podatek, rozlicza składki oraz przekazuje wymagane dokumenty i wpłaty do właściwych instytucji.
Warto także sprawdzić obowiązki związane z PPK. Sam fakt zatrudnienia jednej osoby nie daje jednej uniwersalnej odpowiedzi, ponieważ znaczenie mają status podmiotu, liczba osób zatrudnionych, wiek pracownika i jego oświadczenia. Rezygnacja pracownika z wpłat nie zawsze kończy obowiązki organizacyjne pracodawcy.
Czy o wszystkim pamiętałeś?
Przed dopuszczeniem pierwszego pracownika do pracy sprawdź:
- czy wybrana podstawa współpracy odpowiada rzeczywistym warunkom wykonywania zadań
- czy umowa została podpisana i zawiera wymagane elementy
- czy pracownik ma aktualne orzeczenie z badań medycyny pracy
- czy przeprowadzono szkolenie wstępne BHP i instruktaż stanowiskowy, gdy jest wymagany
- czy przygotowano stanowisko, ocenę ryzyka i zasady organizacji pracy
- czy założono akta osobowe oraz ewidencję czasu pracy
- czy przygotowano informację o warunkach zatrudnienia
- czy zaplanowano zgłoszenie do ZUS, listę płac i rozliczenia podatkowe
Pierwszy dzień pracy powinien rozpocząć się dopiero po zamknięciu punktów dotyczących umowy, badań, BHP i stanowiska. Następnie pozostaje pilnowanie terminów ZUS, wypłat, dokumentacji, urlopów, badań okresowych i szkoleń. Program kadrowo-płacowy może pomóc w ewidencji i rozliczeniach, ale odpowiedzialność za prawidłowe decyzje i dane nadal ponosi pracodawca.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W przypadku nietypowej organizacji pracy, sporu, zatrudniania cudzoziemca albo wątpliwości dotyczących obowiązków pracodawcy skonsultuj sytuację z prawnikiem lub specjalistą ds. kadr i płac.